Güvenilmez Anlatıcı: Okuyucuyu Yanıltmanın Edebî Cazibesi

Edebiyatta güvenilmez anlatıcı, yüzyıllar boyunca yazarların en keskin araçlarından biri olagelmiştir. Okuyucuya sunulan gerçeklik ile metnin derinliklerinde saklı tutulan hakikat arasındaki bu kasıtlı uçurum, hem entelektüel bir gerilim hem de derin bir estetik zevk yaratır. Güvenilmez anlatıcı yalnızca zihinsel açıdan kırılgan ya da yalancı bir figür değildir; aksine, kendi sınırlılıklarının, önyargılarının ya da bilinçdışı arzularının tutsağı olan her ses bu kategoriye girebilir.

Bu tekniğin kökleri çok eskiye dayanmaktadır; ne var ki 20. yüzyıl edebiyatı, onu gerçek anlamda bir sanat biçimine dönüştürmüştür. Vladimir Nabokov'un Lolita'sında Humbert Humbert'in kendini aklayan söylemi, William Faulkner'ın Ses ve Öfke'sindeki parçalı bilincler ya da Kazuo Ishiguro'nun Gün Sonu'ndaki Stevens'ın o meşhur bastırılmış hüznü; hepsi okuyucuyu anlatıcının sunduğu versiyonu sorgulamaya zorlar. Metni yüzeysel okumak yeterli değildir; anlam, satırların arasında gizlidir.

Güvenilmez anlatıcının en ince işlediği biçim, belki de öz-aldatmadır. Anlatıcı kasıtlı olarak yalan söylemez; yalnızca görmek istediğini görür, hatırlamak istediğini hatırlar. Bu durum okuyucuya çift katmanlı bir okuma deneyimi sunar: Bir yanda anlatıcının inşa ettiği dünya, öte yanda ipuçlarından örülmüş olan gerçek tablo. Deneyimli bir okuyucu bu iki katman arasındaki mesafeyi ölçerken, aslında hem karakterin psikolojisini hem de yazarın ustalığını analiz etmektedir. Bu dinamik, edebiyatı salt bir hikâye anlatma aracından çıkarıp zihinsel bir labirente dönüştürür.

Peki okuyucuyu yanıltmak etik bir sorun doğuruyor mu? Bu soru edebiyat eleştirmenlerini uzun süredir meşgul etmektedir. Kimi eleştirmenler, gerçekliği çarpıtan bir anlatıcının okuyucuyla kurduğu ilişkinin bir güven krizine yol açtığını öne sürer. Oysa tam tersi savunulabilir: Güvenilmez anlatıcı, okuyucuyu edilgen bir alıcı konumundan çıkarıp aktif bir yorumcuya dönüştürür. Metin, artık tüketilecek değil, çözümlenecek bir yapbozdir. Bu anlamda yanıltmak, aslında bir davet niteliği taşır; okurun kendi yargılama yetisine yapılan ince bir meydan okumadur.

Günümüzde bu anlatı tekniği yalnızca romanlara özgü kalmamış; çağdaş diziler, filmler ve hatta oyunlar da güvenilmez anlatıcıyı işlevsel biçimde benimsemiştir. Medya ne olursa olsun, temel soru değişmemektedir: Anlatan kim, saklayan ne ve gerçeği kim inşa ediyor? Okuyucunun ya da izleyicinin bu soruları sorması, güvenilmez anlatıcının en büyük başarısıdır. Çünkü en iyi hikâyeler, cevap değil soru bırakan hikâyelerdir.